کنترل بلع در مغز چگونه انجام می شود؟

کنترل بلع در مغز یک فرایند پیچیده است، که در آن جایگاه های مختلف مغزی کنترل اعصاب و عضلات مربوط به عمل بلع را برعهده دارند. عمل بلع یک رفلکس اولیه انسان است و حتی جنین انسان در هفته دوازدهم دوران جنینی قبل از اینکه ساختارهای مغزی تکمیل شود، عمل بلع را انجام می دهد.

عمل بلع دارای چهار مرحله متوالی است؛ که دو مرحله اول آن بطور کامل ارادی است و فرد می تواند در هر زمان آن را به طور ارادی متوقف کند. در این دو مرحله ی اول عمل بلع چندین اعصاب مغزی مانند زوج پنجم، زوج هفتم، زوج نهم، زوج دهم و زوج دوازدهم فعالیت دارند. دو مرحله ی دوم عمل بلع یعنی مراحل حلقی و مروی غیر ارادی هستند و بوسیله نورون های بصل النخاع کنترل می شوند. بنابراین کنترل بلع در مغز توسط یکسری سلول های نورونی انجام می شود که تبادل اطلاعات بین این سلول های نورونی با اعصاب مغزی ( که پیام های مغزی را به عضلات مربوط به بلع انتقال می دهند) منجر به ایجاد عمل بلع می شود. بطور کلی دو ناحیه اصلی در مغز هستند که وظیفه ی کنترل بلع در مغز را برعهده دارند و شامل بصل النخاع و قسمت پایینی پل مغزی هستند.

مجموعه ای از سلول های نورونی در این دو قسمت مغز وجود دارند که وظیفه ی تبادل اطلاعات حسی و حرکتی مربوط به عمل بلع را برعهده دارند. علاوه بر این دو قسمت اصلی یکسری از نواحی قشری مغز نیز در عمل بلع  نقش دارند. ارتباط این نواحی مغزی با همدیگر باعث ایجاد پیام های عصبی هماهنگ شده می شود که این پیام ها از طریق اعصاب جمجمه ای به گیرنده های حسی و حرکتی  مربوط به عمل بلع ارسال می شود.

بطور کلی هنگامی که غذا وارد دهان و حلق می شود گیرنده های حسی موجود در این نواحی تحریک می شوند و متعاقب آن حرکات عمل بلع به صورت زنجیره ای از فعالیت های حرکتی متوالی راه اندازی می‌شوند. بنابراین کنترل بلع در مغز شامل تبادل اطلاعات حسی و حرکتی بین گیرنده های حسی و حرکتی اندام های مربوط به عمل بلع  و مجموعه ای از سلول های نورونی مغز می باشد که در نهایت منجر به ایجاد عمل بلع هماهنگ شده می شوند. در ادامه به این سوال می پردازیم که چگونه آسیب مغزی در بیماران نورولوژیک (مانند سکته ی مغزی) منجر به ایجاد اختلال در عمل بلع می شود؟

عمل بلعیدن در بیماران نورولوژیک چگونه دچار نقص می شود؟

 عمل بلع در بیماران نورولوژیک ممکن است دچار آسیب شود که متعاقب آن علائمی از اختلال بلع دیده می شود.  اختلال بلع بیماران نورولوژیک به دلیل آسیب در مراکزی است که کنترل بلع در مغز را برعهده دارند. هنگامی که مراکز مربوط به عمل بلع در مغز دچار آسیب می‌شود، مجموعه سلول های نورونی مغز که وظیفه ی کنترل عمل بلع را دارند، از بین می روند. از بین رفتن این مجموعه از سلول های نورونی مغز منجر به ایجاد نقایصی در توالی هماهنگ عمل بلع می‌شود. بنابراین افراد با آسیب های متعدد در مغز علائم مختلفی از اختلال بلع را نشان خواهند داد. یک دسته از این بیماران نورولوژیک، افرادی هستند که دچار سکته مغزی شده اند که نشانه های متعددی از علائم اختلال بلع را نشان می‌دهند.

براساس اینکه کدام قسمت از مغز دچار عارضه سکته مغزی شده است علائم متنوعی دیده می‌شود. معمولا شایع ترین علت اختلال بلع نورولوژیک، سکته مغزی است. اختلال بلع و سکته مغزی یک شرایط آزار دهنده برای بیمار و اطرافیان است و بطور کلی 50 درصد از بیماران با سکته مغزی دچار اختلال بلع می‌شوند. اختلال بلع در بیماران نورولوژیک مانند سکته مغزی، یکی از علت های اصلی مرگ می‌باشد.

اختلال بلع بیماران نورولوژیک منجر به ورود مواد غذایی به ریه (آسپیراسیون) می‌شود و به دنبال این حالت، عفونت ریوی (پنومونی)  در این بیماران دیده می‌شود. تقریبا یک سوم بیماران با سکته مغزی دچار آسپیراسیون به علت اختلال بلع می‌شوند و این حالت در مرحله حاد سکته مغزی شایعتر است. در بیماران با سکته مغزی طیفی از علائم اختلال بلع دیده می‌شود و بر اساس اینکه آسیب مغزی در کدام قسمت مغز است ،علائم متفاوتی از اختلال بلع دیده می شود. بطور کلی شایعترین علامت اختلال بلع بیماران نورولوژیک مانند  سکته مغزی، عدم توانایی در عمل بلع و رخداد سرفه های مکرر حین تغذیه دهانی است. در ادامه ی این مقاله به این موضوع خواهیم پرداخت که آیا درمان اختلال بلع پس از سکته مغزی ضروری می باشد؟

آیا درمان اختلال بلع پس از سکته مغزی باعث بهبود عمل بلع می شود؟

درمان اختلال بلع پس از سکته مغزی منجر به بهبود عملکرد بلع و تغذیه ای بیمار می‌شود. درمان اختلال بلع پس از سکته مغزی از روزهای اول بعد از عارضه ی مغزی شروع می شود. فرایند درمان اختلال بلع در این بیماران توسط گفتاردرمانگر متخصص در حیطه‌ی بلع درمانی انجام می‌شود. به طور کلی مهمترین هدف درمان اختلال بلع پس از سکته مغزی، بهبود توانایی عملکرد بلع دهانی – حلقی بیمار و حذف ورود مواد غذایی یا مایعات به ریه یا راه های تنفسی است؛ به عبارت دیگر در فرایند درمان اختلال بلع پس از سکته مغزی، هدف گفتار درمانگر متخصص در حیطه ی بلع درمانی این است که بیمار یک وعده غذایی را به راحتی و با لذت و آرامش و بدون خطر خفگی بخورد. بنابراین درمان اختلال بلع پس از سکته مغزی توسط متخصص بلع درمانی ضروری می باشد و منجر به بهبود وضعیت تغذیه ای بیمار و جلوگیری از رخداد عفونت ریوی می شود.

نتیجه گیری

عمل بلع یک فرایند پیچیده مغزی است که نیاز به هاهنگی دقیق مراکز کنترل بلع در مغز و مجموعه ی عصبی – عضلانی محیطی بلع دارد. عمل بلع توسط یکسری از نواحی خاص مغزی کنترل می‌شود که شامل نواحی بصل النخاع، پل مغزی و قشر مغز هستند. رخداد آسیب مغزی در نواحی مربوط به فرایند عمل بلع باعث ایجاد اختلال بلع می‌شود. یکی از شایع ترین بیماری های نورولوژیک که نقایص مربوط به عمل بلع در آن دیده می شود سکته مغزی می باشد. اختلال بلع و سکته مغزی یک شرایط شوکه کننده برای اطرافیان بیمار است. درمان اختلال بلع بیماران نورولوژیک مانند سکته مغزی توسط گفتاردرمانگر متخصص در حیطه بلع درمانی انجام می‌شود.  بنابراین درمان به موقع اختلال بلع بیماران نورولوژیک، از رخداد عفونت های ریوی مکرر جلوگیری خواهد کرد. در صورتی که بیماران با اختلال بلع، درمان درست و به موقع نداشته باشند، احتمال بستری شدن های مکرر در بیمارستان بالا می رود و این به نوبه ی خود باعث افت کیفیت زندگی بیمار می شود.

سوالات متداول شما

درمان سکته مغزی و اختلال بلع چگونه و از چه زمانی انجام می‌شود؟

درمان اختلال بلع در بیمارانی که دچار سکته مغزی شده اند از زمانی که بیمار هوشیاری نسبی به دست آورده باشد قابل انجام است و درمان آن توسط آسیب شناس گفتار و زبان و بلع که به صورت تخصصی در حیطه بلع کار می‌کند و با استفاده از روش های سنتی و مدرن انجام می‌شود.

 آیا برای درمان اختلال بلع پس از سکته مغزی دستگاهی وجود دارد؟

بله. یکی از روش های درمان اختلال بلع استفاده از ابزارها و دستگاه هایی مانند وایتال استیم می‌باشد و در تهران تیم ایران مد اس ال پی با دارا بودن این تجهیزات توانایی درمان اختلال بلع بیماران نورولوژیک را دارد.